Σύνθετες λέξεις με τη λέξη φύλλο

Ζήση Ανθή : Εκπαιδευτικό υλικό - κάρτες για τη σύνθεση λέξεων  για το νηπιαγωγείο .

Σύνθεση λέξεων με τη λέξη φύλλο στο νηπιαγωγείο

        Το φθινόπωρο είναι η εποχή που τα φύλλα των δέντρων βάφονται κίτρινα , κόκκινα , πορτοκαλιά , σαν να τα φιλοτέχνησε ο ζωγράφος της φύσης . Τα νήπια βλέπουν τη φύση να αλλάζει … Τα φύλλα πέφτουν στη γη , τα παρατηρούν , τα αγγίζουν , τα πατούν ! Τα νήπια φέρνουν φύλλα στο νηπιαγωγείο και μαθαίνουν ότι τα δέντρα που ρίχνουν τα φύλλα τους λέγονται φυλλοβόλα . Μαθαίνουν ότι τα φύλλα των δέντρων παίρνουν το όνομά τους από τη λέξη φύλλο και το δέντρο στο οποίο βρίσκονται , όπως πλατανόφυλλο , συκόφυλλο . Από τις γνώσεις που ήδη έχουν , λένε ότι αυτό δε συμβαίνει με όλα τα είδη των δέντρων !Δεν υπάρχει λέξη  μηλόφυλλο ούτε κερασόφυλλο ! Αυτές οι ήδη προϋπάρχουσες γνώσεις των παιδιών θα αποτελέσουν το «σκαλοπάτι» για να μπορέσουμε να οικοδομήσουμε τις νέες γνώσεις και να διευρύνουμε το λεξιλογικό πλούτο των παιδιών .

Στο νηπιαγωγείο δε χάνουμε την ευκαιρία να ασχοληθούμε με τη σύνθεση λέξεων . Ζητάμε από τα νήπια να μας πουν , αν γνωρίζουν σύνθετες λεξούλες που ήδη γνωρίζουν , μιλώντας τους με απλά λογάκια  .

Στη συνέχεια μπορούμε να δείξουμε στα νήπια διάφορες καρτούλες (δυστυχώς δεν μπορούμε να έχουμε κάρτες για όλες τις λέξεις και όλα τα μέρη του λόγου ) , με τις οποίες μπορεί να ενωθεί η λέξη φύλλο και να παραχθεί μια καινούρια λέξη . Με αυτές τα νήπια μπορούν να παίξουν  . Τα αφήνουμε να πειραματιστούν και να σκεφτούν πως θα μπορούσε να είναι η παραγόμενη λέξη .

( Η νηπιαγωγός μπορεί να έχει στο μυαλό της πολλές λέξεις . Ωστόσο , επιλέγει αυτές που θεωρεί ότι είναι κατάλληλες για την ηλικία των παιδιών , την ωριμότητά τους και τα ενδιαφέροντά τους .  Έτσι , λέξεις όπως : φυλλομετρητής , φυλλοταξία δε θα είχαν κανένα νόημα για τα μικρά παιδιά ! )

Και πάλι όμως μπορούμε να ξεκινήσουμε από τις λέξεις που μπορούν να παραχθούν ευκολότερα , όπως 

τριάντα + φύλλο = τριαντάφυλλο

αμπέλι + φύλλο = αμπελόφυλλο

Στις  λέξεις αμπελόφυλλο , συκόφυλλο , πλατανόφυλλο … η λέξη αμπέλι , σύκο , πλατάνι προηγείται από τη λέξη φύλλο , πράγμα που προσδιορίζει από πού προέρχεται (προσδιοριστικά σύνθετα ) . Αντίστοιχα και η λέξη φυλλόχωμα προσδιορίζει τη σύσταση του χώματος .

Η λέξη φύλλο (ουσιαστικό ) συνδέεται επίσης με ουσιαστικά , όπως :

πλάτανος + φύλλο + πλατανόφυλλο

λάχανο + φύλλο = λαχανόφυλλο

μαρούλι + φύλλο = μαρουλόφυλλο ….

Συνδέεται επίσης με επίθετα , όπως :

ωραίο + φύλλο = ωραιόφυλλο

πλατύ + φύλλο = πλατύφυλλος

Στην τελευταία περίπτωση , η παραγόμενη λέξη πλατύφυλλος είναι επίθετο κι όχι ουσιαστικό , όπως στις άλλες περιπτώσεις και χαρακτηρίζει το  βασιλικό .

Ρωτάμε απλά τα  μικρά παιδιά : «Ποια λεξούλα θα προκύψει αν ενώσουμε τη λέξη πράσο με τη λέξη φύλλο ;» 

Μπορεί να ενωθεί με ρήματα και να παραχθεί μια καινούρια λέξη , όπως :

φύλλο + μετρώ = φυλλομετρώ

Ενώνεται με επιρρήματα , όπως :

αεί + φύλλο = αείφυλλο

Ακόμη συνδέεται με αριθμητικά , όπως τρία , τέσσερα , είκοσι , τριάντα , πενήντα , εκατό και δημιουργούνται αντίστοιχα οι ακόλουθες λέξεις : τριφύλλι , τετράφυλλο , εικοσάφυλλο , τριαντάφυλλο , πενηντάφυλλο , εκατόφυλλο .

Λόγω της πολυσημίας της λέξης φύλλο , που μπορεί να σημαίνει φύλλο δέντρου , χαρτί , πέταλο , η παραγόμενη λέξη έχει ανάλογη σημασία .

Ένα βασικό χαρακτηριστικό που παρατηρούμε στη σύνθεση ορισμένων λέξεων , είναι ο δείκτης της σύνθεσης , το γραμματάκι –ο- που ενώνει τις δυο λεξούλες , όπως η λέξη μαρούλι και φύλλο που φεύγει τι –ι- και στη θέση το μπαίνει το γραμματάκι –ο – για να ενωθεί με τη λέξη φύλλο και να παραχθεί το μαρουλόφυλλο .

Σε ορισμένες λέξεις τα νήπια δυσκολεύονται .

Εκτός από τη σύνθεση , μπορούμε να ζητήσουμε από τα νήπια να κάνουν και ανάλυση μιας λέξης . Για παράδειγμα : Ζητάμε από τα παιδάκια να μας πουν το εκατόφυλλο από ποιες λεξούλες προέρχεται . Τα νήπια απαντούν αμέσως , λέγοντας ότι οι λέξεις που ενώθηκαν ήταν το εκατό και το φύλλο . Μα έχει πράγματι ένα εκατόφυλλο εκατό φύλλα ;

Ορισμένες λέξεις αντιλαμβάνονται ότι είναι σύνθετες , όπως η λέξη φυλλοβόλος ( φύλλο + βόλος – βάλλω ) , αλλά δυσκολεύονται να την αναλύσουν . Δεν υπάρχει λόγος να ασχοληθούμε στο νηπιαγωγείο με αυτό ! Εμείς απλά εισάγουμε τα νήπια στη διαδικασία παραγωγής καινούριων λέξεων και ανάλυσης τους μέσα από το παιχνίδι .

Η σύνθεση λέξεων αποτελεί ια ευχάριστη δραστηριότητα για τα νήπια . Εμπλουτίζεται το λεξιλόγιο των νηπίων και καλλιεργείται ο προφορικός τους λόγος .

Δραστηριότητες για τη σύνθεση και ανάλυση  λέξεων καλό είναι να γίνονται κατά τα κατά χρονικά διαστήματα στο νηπιαγωγείο , ανάλογα με το θέμα με το οποίο ασχολούμαστε κάθε φορά . Δεν πρέπει όμως να έχουν μεγάλη διάρκεια , για να μην κουράζουν τα μικρά παιδιά και να γίνονται πάντα με παιγνιώδη τρόπο είτε με καρτούλες είτε χωρίς τη χρήση τους (προφορικά )

Επειδή με τη λέξη φύλλο ασχολούμαστε στην αρχή της σχολικής χρονιάς δε θα πρότεινα να χρησιμοποιηθούν κάρτες με εικόνες και λέξεις που δε μπορούν να ενωθούν με τη λέξη φύλλο .

        

Σύνθεση λέξεων στο νηπιαγωγείο . Ας φτιάξουμε σαλάτα ...

Ζήση Ανθή : Εποπτικό υλικό και  ιδέες για τη σύνθεση λέξεων στο νηπιαγωγείο .

Σύνθετες λέξεις στο νηπιαγωγείο με τη λέξη σαλάτα .

Η σύνθεση λέξεων μέσα από τα μάτια ενός παιδιού .

Όταν μάθαμε για τα λαχανικά στο νηπιαγωγείο , η κυρία είπε : "Πώς τρώμε λοιπόν τα λαχανικά ; " Κάποιο παιδάκι βιάστηκε να πει ότι τα μαγειρεύουμε . Μου φάνηκε , όμως πως δεν ικανοποιήθηκε και πολύ από αυτή την απάντηση η κυρία . Τότε λοιπόν της είπα κι εγώ πως  κάνουμε σαλάτα . Αμέσως έλαμψε το πρόσωπό της . 

Τι σκεφτόταν ; Να φτιάξουμε μήπως καμιά σαλάτα στο νηπιαγωγείο . Και φυσικά δεν έχασε την ευκαιρία ! 
Και μας ρώτησε ευθύς αμέσως που μπορούμε να βρούμε λαχανικά . Για καλή της τύχη , υπήρχε ένα μανάβικο κοντά στο νηπιαγωγείο μας , αλλά και λαϊκή αγορά να υπήρχε σίγουρα κι εκεί θα μας πήγαινε για να βρούμε αυτό που θέλαμε ! Κι εμείς άλλο που δε θέλαμε ! Θα πηγαίναμε στο μανάβη , θα βλέπαμε λογής - λογής φρούτα και λαχανικά . Δε σας κρύβω πως κάποιοι από εμάς ούτε που ξέραμε πως θα είναι , γιατί η μαμάδες δε συνηθίζουν να παίρνουν τα παιδιά τους για ψώνια . Αλήθεια , γιατί το κάνουν αυτό ,δεν μπορώ να το καταλάβω ! Ίσα ίσα θα μαθαίναμε περισσότερα πράγματα , θα αποκτούσαμε καινούριες εμπειρίες , όπως άκουσα να λέει μια μέρα η κυρία .
Έτσι , λοιπόν , πήγαμε στο μανάβικο και γυρίσαμε με τα λαχανικά μας . Η κυρία τα έπλενε και μετά τα έκοψε και τα έβαλε σε πολλά πιατάκια . Εμείς περιμέναμε με ανυπομονησία να τις δοκιμάσουμε ! Αφού τις φάγαμε ... η κυρία ρώτησε :"Ποια λαχανικά χρησιμοποιήσαμε , παιδιά για να φτιάξουμε τις σαλάτες μας ;" Κι εμείς τις είπαμε πως χρησιμοποιήσαμε αγγουράκι , ντομάτα , καρότο , λάχανο και μαρούλι .

 Και η κυρία είπε αμέσως :" Πώς λέτε να ονομάζεται η σαλάτα που έχει ντομάτα ;" Ντοματοσαλάτα φυσικά , της απαντήσαμε όλοι με ένα στόμα ! 
Έπειτα μας ρώτησε και για τις άλλες κι εμείς τις είπαμε : καροτοσαλάτα , λαχανοσαλάτα , μαρουλοσαλάτα  . 

"Και η σαλάτα με το αγγουράκι ;" μας ξαναρώτησε επίμονα ! Όλο ερωτήσεις είναι αυτή η κυρία ! Γιατί δεν το λέει η ίδια ; Δεν πρόσεξε ότι μαζί με το αγγουράκι βάλαμε και ντοματούλα ; Τότε , σήκωσα το χεράκι μου και της είπα πως τη λένε αγγουροντοματοσαλάτα . Όμως , ένα κοριτσάκι , που καθόταν δίπλα μου διαφώνησε . "Εγώ , είπε άκουσα πως τη λένε αγγουροντομάτα " . 

Τότε αναρωτήθηκα φωναχτά , γιατί δεν πήραμε κι άλλα λαχανικά από το μανάβικο , αφού γίνονται σαλάτες και με άλλα ! "Γιατί , λέτε , παιδιά ;" , είπε πάλι η κυρία . Ένα κοριτσάκι είπε τότε πως μερικά λαχανικά τα κάνουμε σαλάτα , αφού πρώτα τα βράσουμε . 

Είμαι σίγουρος ότι η επόμενη ερώτηση που θα κάνει η κυρία , θα είναι πως λέγονται αυτές οι σαλάτες και μέσα από το στόμα μου ξεπετάχτηκε μια λέξη :"μπροκολοσαλάτα !!!!" Η κυρία χαμογέλασε και ξαναρώτησε : " Αλήθεια , παιδιά πως μπορούμε να πούμε τη σαλάτα που έχει μπρόκολο ; Μπορούμε να την κάνουμε μια λέξη ;" Τώρα κατάλαβα τι ήθελε να κάνουμε η κυρία . Ήθελε να παίξουμε με τις λέξεις και να κάνουμε σύνθετες . Η κυρία το κάνει συχνά αυτό , γιατί είπε πως μ' αυτό τον τρόπο μαθαίνουν τη γλώσσα καλύτερα και τα παιδάκια που δεν είναι η ελληνική η μητρική τους γλώσσα .
Πήραμε λοιπόν τις καρτέλες με τα λαχανικά και σκεφτήκαμε ποιες μπορούμε να τις ενώσουμε και να τις κάνουμε μια λέξη . Μελιτζάνα και σαλάτα μας κάνουν μελιτζανοσαλάτα . Πατάτα και σαλάτα κι έτοιμη η πατατοσαλάτα .

Πολύ μου αρέσει όταν παίζω με τις λέξεις και φτιάχνω καινούριες . Θυμήθηκα ξαφνικά πως η γιαγιά μου πριν λίγο καιρό , που νήστευε , έτρωγε μια ροζ σαλάτα κι έσπευσα να ρωτήσω κι εγώ κάτι ! Μόνο η κυρία θα ρωτάει ; " Κυρία , η γιαγιά μου έτρωγε μια μέρα μια σαλάτα πολύ περίεργη ! Είχε χρώμα ροζ ! Πώς τη λένε ; " "Ταραμοσαλάτα ",  μου είπε χαμογελώντας .

Κι εκείνη την ώρα , σαν να της ήρθε κι άλλη ιδέα της κυρίας μας κι είπε : " Μήπως έχετε φάει ποτέ κάποια σαλάτα φτιαγμένη με άλλα υλικά ; " Και βέβαια είχαμε φάει ! Η μαμά μου κάθε μέρα φτιάχνει το βράδυ μια ωραία φρουτοσαλάτα !

 " Όταν πήγαμε διακοπές , παραγγείλαμε μια σαλάτα με μακαρόνια ! Μακαρονοσαλάτα , την είπανε , νομίζω ! " , είπε ένα  αγοράκι . Κι άλλοι είπαν για σαλάτες με άλλα υλικά : με καβουράκια (καβουροσαλάτες ) , για σαλάτες με τυρί (τυροσαλάτες ) κι η συζήτηση δεν είχε τελειωμό ! 

Πάντως , κατάλαβα πως η κυρία έμεινε πολύ ευχαριστημένη που φτιάξαμε τόσες καινούριες λέξεις !
Είμαι πολύ μικρός για να ξέρω πολλά πράγματα για τις λέξεις ! Ένα όμως κατάλαβα ότι η λέξη που μπαίνει μπροστά από τη λέξη σαλάτα δείχνει και τι είδους σαλάτα είναι ! (Προσδιοριστικά σύνθετα )
Στην αγγουροντομάτα , όμως δε συμβαίνει το ίδιο . Εκεί και οι δυο λεξούλες είναι απλά η μια δίπλα στην άλλη . (Παρατακτικά σύνθετα)

Σύνθετες λέξεις του ήλιου

Ζήση Ανθή : Εποπτικό υλικό και ιδέες  για τη σύνθεση λέξεων στο νηπιαγωγείο .

Σύνθετες λέξεις για τον ήλιο

Καλοκαίρι ! Ο ήλιος λάμπει και μας έχει στείλει τις ζεστές του ηλιαχτίδες και μας καλημερίζει ! Η αίθουσα είναι τόσο ευήλια ! Ο ήλιος μας καλεί να παίξουμε μαζί του κι εμείς τρέχουμε στην αυλή ... Τι ηλιόλουστη μέρα ! Η ώρα περνά και δεν έχουμε φορέσει αντηλιακό . Ώρα να μπούμε στην τάξη !
Ύστερα από αυτή τη βιωματική εμπειρία των παιδιών , μπορούμε πιο εύκολα να προχωρήσουμε σε θέματα που σχετίζονται με τον ήλιο .

 Η συζήτηση ξεκινά :
- Ποιος μας καλημέρισε; 
- Οι ηλιαχτίδες .
Μπορούμε να κάνουμε κι άλλες παρόμοιες ερωτήσεις στα νήπια . Η απάντηση μπορεί να κρύβεται σε κάποια σύνθετη λέξη , όπως ηλιόλουστη , αντηλιακό , ευήλια ... Η νηπιαγωγός μπορεί να έχει ήδη στο μυαλό της κάποιες σύνθετες λέξεις . Δεν είναι απαραίτητο να τις μάθουν όλες αυτές . Μπορεί να επιλέξει αυτές που είναι κατάλληλες για τα νήπια της τάξης , ανάλογα πάντα με την ωριμότητα και τα ενδιαφέροντα τους .

Με αφορμή αυτές τις λέξεις που προέρχονται από τον ήλιο , κάποιο νήπιο μπορεί να προτείνει να βρούμε κι άλλες λεξούλες . Η αναζήτηση ξεκινά και μαζί της ξεκινάει και το παιχνίδι .
Αν έχουμε κάποιες έτοιμες καρτέλες , που μπορεί να τις χρησιμοποιούμε σε διάφορα γλωσσικά παιχνίδια , μπορούμε να παίξουμε με αυτές .Έτσι , για παράδειγμα , ρωτάμε ποια λέξη θα προκύψει , αν ενώσουμε τη λέξη ήλιος με το άνθος (ηλίανθος) .

Ωστόσο , δεν είναι εύκολο να έχουμε καρτέλες για όλα τα μέρη του λόγου . Για το λόγο αυτό , μπορούμε να ετοιμάσουμε στον η/υ μαζί με τα παιδιά καρτέλες με σύνθετες λέξεις ή να κόψουμε από περιοδικά και διαφημιστικά φυλλάδια . 

Στην περίπτωση αυτή μπορούμε να ζητήσουμε από τα νήπια να αναλύσουν τη σύνθετη λέξη και να πουν από ποιες λεξούλες πιστεύουν ότι έχει δημιουργηθεί . π.χ. ηλιοπροστασία : ήλιος + προστασία 
Τα νήπια με την ανάλυση των λέξεων επεξεργάζονται νοητικά τις λέξεις και πειραματίζονται . Παράδειγμα : ηλιοβασίλεμα : ήλιος + βασίλεμα ή το βασίλεμα του ήλιου ή ο ήλιος βασιλεύει .
Η ανάλυση μιας λέξης στα συνθετικά της βοηθά τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας να επεξεργάζονται νοητικά μια λέξη , να μαθαίνουν τη σημασία της και να μπορούν να χρησιμοποιούν τη νέα παραγόμενη λέξη μέσα σε μια πρόταση .  Το λεξιλόγιό τους εμπλουτίζεται (λεξιλογικός πλούτος ) κι ένας από τους στόχους του νηπιαγωγείου επιτυγχάνεται. 

Είναι πολύ σημαντικό να επαναλαμβάνονται τέτοιες δραστηριότητες στο νηπιαγωγείο με διαφορετικά θέματα κάθε φορά .